MODERNLEŞME YOLUNDA ÖNEMLİ HİZMETLERİ OLAN BEŞİR FUAD VE POZİTİVİST ANLAYIŞ

          Yazar:Fatmanur Gençoğlu

         ÖZET

 Beşir  Fuad  (1857-1887) Modernleşme yolunda önemli hizmetleri olmuş ve ne yazık ki , yolun  yarısında kendini söndürmüş aydınlardan biridir.  Fizik ve kimya ilimlerindeki mekanizmanın aynısının   hayat ilminde de mevcut olduğunu savunur. Batıdaki  pozitif düşünce kazanımlarının  Ülke gündemine akmasını sağlayan Beşir Fuat'ın  yaşadığı iç çatışmalar nedeniyle intihar etmesi , modernleşme çabaları için büyük bir kayıp olmuştur. İntiharı , bu intiharın sebep olduğu tartışmalar  ve  bu konu üzerinde zamanında konunan yayın yasağı da  Beşir Fuat'ın  uzun süre unutulmasına sebep olmuştur. Edebi türlerde eser vermemesine rağmen  tenkit alanında dile  getirdiği görüşler  açısından  son derece önemli biridir  Ayrıca  Beşir Fuat  Türk edebiyatında   ilk   denemeci , ilk Türk materyalist  , ilk biyografici , ilk eleştirmen gibi sıfatlarla anılır.  .  Mehmet Kaplana Göre : Beşir  Fuat ,bir devri kapatarak yeni bir devir açmıştır.

   GİRİŞ:

 

 

Türk toplumunda değişme süreci  19 .yüzyılda  zihniyet değişimi ile başlamıştır.

 Bu değişim,  siyasi ve askeri alanda yapılan  yeniliklere paralel olarak  sosyal ve kültürel hayata yansır.  Tanzimat  devrinin yeni kurumlarında yetişen gençler ,  Batı  medeniyetinin içinde yer almak ve modernleşmek isterler.  Türk modernleşmesi diyeceğimiz olgu  19. Yüzyılda  aydınların önderliğinde başlatılan bir projedir.

Modernleşme  kavramı: Dünyevileşmek,  akıl , hukuk eleştiri, demokrasi, eşitlik devrim… gibi kavramlarla kendini  ifade etmeye çalışır. Bu kavram 19.yüzyılda   Osmanlı toplumu için pek de geçerli bir kavram sayılmazdı . Ama bu kavram  aydınların   beklentileriyle  örtüşmektedir.  Lale Devrinden beri devam eden  yenileşme hareketlerinin özü  ve amacı; yüzünü dünyaya dönen ,akılcı,  iradeli bireyler yetiştirmek;  bilimsel ve  teknolojik anlamda  daha akılcı olma yolunda ilerlemekti.  Bu durum uzun yıllar aldı .Bizdeki modernleşme kavramı Batı'daki  serüveniyle çoğu kez  uyuşmamaktadır. Batı’da bu süreç  Pozitif bilimlerde  sürekli , kararlı ilerlemelerin  sonucu olarak gelişen  doğal bir süreçtir.  Oysa Türk modernleşme süreci  başlangıçta ‘’Değişen ve gelişen dünyayı yakalama’’  gibi   pratik bir süreç olmuştur. Bu yüzden batılılaşma hareketi amaçlananın tam aksi sonuçlar vermiştir.  Batılılaşma hareketi Osmanlı  Devletinde  zorlukların ittiği  ve  zaman zamanda iç isyanlarla kesintiye uğradığı bir süreçtir.   Batılaşma hareketinin  Osmanlı Devletinde     sağlıklı bir dönüşüm evresi geçirdiği söylenemez.  Edebi ve düşünsel alanda ilk  temsilcisi ‘’Şinasi ‘’ olmuştur.   Şinasi’den  sonra bu yolu  Akif Paşa,   Sadullah Paşa , Namık  Kemal … gibi yazarlar  ve şairler  devam ettirmiştir. Bunlardan birisi de Beşir Fuattır.

TÜRK EDEBİYATINDA  POZİTİVİZM

Pozitivizm: Pozitivizm ya da olguculuk, insan için olumlu, yapıcı olanın yalnızca olguları gözlemleyerek betimlemek olduğunu ileri süren öğretidir. Doğa bilimlerini bilginin tek gerçek kaynağı olarak gören, felsefi düşüncenin kıymetini reddeden bir burjuva felsefe akımıdır. Pozitivizm temelinde tecrübe bulunur.  Bu nedenle bütün olaylar  deney ve gözlemle incelenir.  Pozitivistlere göre güvenilir ve sağlam bilgiye ulaşmanın yolu  deney ve gözleme dayanır.  Pozitivistler dini ve metafizik bilgileri    deneysel bilgiye dayanmadığı için  değerli görmezler. (Akgün  2005:167)

Pozitivist  anlayış, bizde Tanzimat devrinde felsefe ile  kendini göstermeye başlar.  Ve pozitivizm , bilimi tek geçerli bilgi olarak görmüş  ve   olguları bilinebilen ,  üzerinde inceleme yapılabilecek  tek obje olarak kabul etmiştir. Pozitivist felsefe edebiyatta natüralist akımla kendini gösterir .Tanzimat’la birlikte Türk aydını Batı’ya açılır. Açılımın amacı  Batı Kültürünü  tanımak, yaymak ve kültürü benimseyen yeni bir nesil yetiştirmektir.  Batı düşüncesi , siyasi, sosyal  bilimlerle başlar  Edebiyat bu dönemde yeniliğin öncüsü olur.  Pek çok yeni düşünce ve anlayış  edebi eserlerle anlatılır.  Edebi eserler vasıtasıyla  aydınlarda yen bir zihniyet değişimi görülür.  Bu değişim pozitivizmle başlamıştır.  Pozitivizm ülkemize  edebi akımlar   Avrupa’ya gönderilen öğrenciler,  eğitim kurumlarımıza gelen yabancı uzmanlar  ,  Batı’dan yapılan tercümeler  sayesinde  edebiyatımıza girmiştir.  Ülkemizde  pozitif düşüncenin  gelişiminde  , kendileri pozitivizme karşı olmalarına rağmen yaptıkları tercümelerle  Namık Kemal  ve Ziya Paşa aza da olsa  bir katıda bulunurlar. Pozitivist düşüncenin en önemli temsilcilerinden biride Beşir Fuattır.

 

POZİTİVİZM VE BEŞİR FUAD:  (Fikir Adamı ve Tenkitçi)

 Beşir Fuat : Edebiyatımızda  ilk büyük pozitivist  yazar olarak bilinir. Olaylara sadece bilimsel gerçeklikle bakar.  Onun için bilim  sadece teknik  ilerleme değil  aynı zamanda bir medeniyet görüşüdür.  Ölümünün şiirini yazmak için , bileğini kesip , akan kan  eşliğinde  yazmaya koyulan  ve Ölen Türk şairidir. Beşir Fuat'ın   Batı dillerini iyi öğrenmesi  ona pozitif bilimlerin kapısını açar.

 

Pozitivizme bağlı olan  Beşir Fuat , Haki kuyun mesleğine (  realizm ya da realist şairler/yazarlar manasındaki Osmanlıca sözcük).  mensuptur.   Böylece o yalnız  müşahede ve tecrübe edilen şeyin  gerçek olduğunu kabul eden pozitivizme bağlanır. Beşir Fuat  Edebiyat ’ın ancak  , gerçeğe müspet ilimlere hizmet etmesi şartıyla  makbul olduğu kanaatindedir.  Ona göre  estetik açıdan hiçbir değeri olmayan şiir eğer gerçeklere uygunsa  en güzel şiirdir. Ayrıca Beşir Fuat'ın  Victor Hugo hakkında  yazılmış Türk edebiyatının ilk  tenkitli monografik  sayılabilecek  küçük fakat önemli bir eseri vardır. Beşir Fuat'ın bazı yazılarında  materyalizmi de benimsediğini belirtmesi   sadece bütün felsefi sistemlere karşı oluşunun bir sonucudur  Bunun Neticesi olaraktan   edebiyatta , Claude Bernard’ın  tecrübi  usullerini esas alan  bir natüralizmi benimsemiştir. Batı’nın  önemli sanatçı ve düşünürlerini ,   ülkesinde bilinmeyen akımları tanıtmakta  öncülük etmiş, ilk kapsamlı  biyografileriyle öteden beri kısıtlı birtakım düşünceler çevresinde değerlendirmiş büyük yazarları nesnel  bir bakışla görülmesini sağlamıştır.  Çağdaş pozitif bilimlerdeki  neden- sonuç  ilişkisinin edebiyat üzerinde de bulunması isteyen yazar , bilimden kaynaklanan  bir nesnelliğin  her türlü ‘’hayalat’’ tan çok daha değerli olduğunu vurgular.

Türk edebiyatında  hayal-hakikat   tartışmalarını tetiklemiştir. Hakikatin  romantik eserlerden çok realist eserlerde olduğunu düşünür.   Tercihini realist akımdan yana kullanır. Beşir Fuad realizm ve natüralizm hakkında  Osmanlı okuyucusunu bilgilendirmektedir.

 

 

 

 

 Ara neslin  önemli bir temsilcisidir. Edebiyatta ve şiirde hayalperestliğe karşı olumsuz bir tavır takınması , ve  edebiyatta,  realizm, natüralizmi;  felsefede pozitivizm ve materyalizmi benimsemesi  devrinde  pek çok edebiyatçının  kendisine  düşmanlık göstermesine sebep oldu.

 

 Beşir Fuad, Ahmed Mithat ve Muallim Naci ile edebî  tartışmalar , Namık  Kemal ve Menemenlizade  Mehmet Tahir ile zaman zaman şiddetli tartışmalar yapmıştır. Osmanlı aydınları   Zola,  Flaubert,  Tarde, Ribaut … gibi Batılı düşünür ve edipleri  ilk defa Beşir Fuat’ın  kitap ve yazılarıyla tanışmışlardır.  Türk edebiyatına Zola gibi pek çok düşünür ve yazarı tanıtmıştır Victor  Hugo üzerinde hazırladığı kitapta  Osmanlı Edebiyat adamlarının  romantizmini yıkmaya çalıştı.  Voltaire kitabı ile de  pozitif bilimlerin üstünlüğünü  göstermeye çalışarak  yaşadığı dönemin  çok ilerisinde  bir düşünür  adamı kimliğini gösterdi. Beşir Fuat devrinde Türk yazı hayatına objektif , açık ve sade bir üslup  şahsiyattan uzak bir münakaşa adabı getirmiştir. Din duygusundan yoksun yetişmesine  rağmen  Beşir Fuat, İslamiyet  aleyhinde doğrudan doğruya  bir söz sarf  etmemiştir. 

Sonuç 

Tanzimat döneminin bilimsel ve pozitivist  çizgideki tek önemli yazar olan Beşir Fuat aynı zamanda  başarılı bir gazetecidir.  Kendi döneminde çeşitli  eleştirilere uğrayan yazar, sonraki dönemde yazarlar üzerinde büyük etkiler bırakmıştır. Yazdığı Victor Hugo monografisi varken  Ve aynı zamanda edebiyatımızda hayal- hakikat tartışmalarını başlatmış ve aynı zamanda   Tanzimat edebiyatı döneminde yaşamış olmasına rağmen ; baş kaldırıp ülkeye realizmi, natüralizmi tanıtmış olarak edebi yönüyle değil  de yalnızca intihar yönüyle  hatırlanıyor olması üzücü .

              

 Bibliyografya    

·         Beşir Fuat ,Şiir  ve Hakikat   : Handan İnci

·         M. Orhan Okay, Beşir Fuad : İlk Türk Pozitivisti ve Natüralisti .

 Kaynakça:

·         https://islamansiklopedisi.org.tr/besir-fuad

·         https://dergipark.org.tr/tr/pub/cbayarsos/issue/30064/298139

·          

·         https://atif.sobiad.com/index.jsp?modul=makale-detay&Alan=sosyal&Id=AWWFoOueHDbCZb_mQrrE

·         https://dergipark.org.tr/tr/pub/sutad/issue/32344/359658

·         http://www.acarindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423933877.pdf